Fotoğraf marcomagrini

Sosyal ağlarda markanızı veya kendinizi tanıtmak için kimliğinizi oluşturdunuz, sayfalarınızı açtınız ve içerik girmeye başladınız. Bu konulardaki önceki yazılar şurada:

Sosyal Medyayı İşimiz İçin Neden Kullanmalıyız?
Sosyal Medya’da Hangi Siteleri Nasıl Kullanıyoruz?

Şimdiki yazıda sosyal medyada dikkat edilmesi gereken bazı konuları yazmaya çalışacağım. Daha kolay anlatacağımı düşündüğüm için küçük alt başlıklara ayırdım. En son bölümde de sosyal medyada ölçümün önemini ve ölçüm yollarını bulacaksınız.

BUNLARA DİKKAT

DİYALOG MU, MONOLOG MU?

Twitter gibi siteler yapıları itibarı ile monolog gibi görünseler de, aslında tüm sosyal mecralar diyalog yeridir. Amacımız yeni kişiler tanımak, iletişime geçmek ve sonucunda ortak bir şeyler yakalamaktır. Şu anda sadece bu ağlardan tanıdığım ve sürekli iletişim halinde olduğum onlarca arkadaşım var. Sadece kendimizle veya markamızla ilgili yazmak yerine, diğer kişilerin yazdıklarına yorum yapmak da çevremizi genişletir.

Sektörünüzle ve konunuzla ilgili bloglara ve sayfalara sürekli uğrayarak, dikkatinizi çeken konular varsa, bu konulara yorum yapabilirsiniz. Böylece blogun (veya Facebook için sayfanın) sahibi de size karşılık vermek isteyecek ve mutlaka sayfanıza uğrayacaktır.

BEN, KENDİM VE MARKAM

Bu da hassas konulardan biri. Kendimi mi öne süreceğim, markamı mı yoksa ikisini birden mi? Ben Özlem Ercan ve Elveda Ofis’i birbirinden ayırmayı tercih ettim. Genelde herkes bana “Elveda Ofis Özlem” dese de, Elveda Ofis’in sosyal medya sayfaları benden bağımsız işleyen yerler. Böylece üye olanlar kendilerini benim arkadaşım olmak zorunda hissetmiyorlar. Hatta Elveda Ofis’in Facebook takipçilerinin çoğunu tanımıyorum.

İkisini ayırmanın bir faydası da şu: Kendi arkadaşlarınızla daha samimi ve esprili paylaşımlarda bulunabilirsiniz. Ama markanızı kendi hesabınızla aynı tuttuğunuzda aynı samimiyeti yakalayamayabilirsiniz.

Kişisel bir markanız varsa, onu kendinizden ayrı tutmanızı tavsiye ederim. Böylece ileride kurumsal bir yapı isterseniz, işiniz çok kolaylaşır. Ayrıca sponsorluk vb. görüşmeleriniz için de bu durumun faydalı olduğunu düşünüyorum.

GÖRSEL DESTEK

Sosyal medya sayfalarınızı mutlaka size özel tasarımlarla kullanın. Var olan sabit tasarımlardan birini seçmektense, kendi markanızın yer aldığı logolar ve arka planlar kullanın. Bu oldukça ciddi bir görünüm sağlar ve takipçilerinizde güven oluşturur. Bu konuyu atlamayın.

ETİKETLER / HASHTAG

Sosyal mecralardan bazıları “hashtag” dediğimiz özel kelime aramalarına sahiptir. Örneğin Twitter ve Friendfeed’de bir içerik paylaşırken konuyu anlatan anahtar kelimeleri “#” işareti ile birlikte kullanırsanız, o etiketleri arayanların karşısına çıkma ihtimaliniz artar.

Örneğin, Twitter’a Elveda Ofis ile ilgili özel bir içerik girdiğimde cümlenin bir yerine #elvedaofis yazıyorum ve bu bir “hashtag” oluyor. (Antalya ile ilgili bir yazı girdiğimde de #Antalya, #seyahat gibi kelimeleri hashtag yapıyorum.) Twitter’de bunun gibi hashtag’ların üzerine tıkladığınızda (bunlar link özelliğindedir) aynı hashtag’i kullanmış herkesin içeriğini görebilirsiniz. Böylece diğer kullanıcılarla ortak bir dil kullanmaya başlarsınız.

Var olan, diğer kişilerde gördüğünü popüler hashtag’leri kullanabileceğiniz gibi, kendi hashtag’inizi kendiniz de yaratabilirsiniz.

Twitter’ın sağ kolonundaki Worldwide Trends kısmında o sırada en çok kullanılan hashtag’leri görebilirsiniz.

TARTIŞMALAR

Sosyal medyada gözlerden ve şahsi karşılaşmalardan uzak olduğumuz için bazı konulara dikkat etmeyebiliyoruz. Örneğin çok hararetli politik bir tartışmaya rast geldiğimizde, bir süre kendimizi tutsak da en sonunda dayanamayıp bir iki laf etmeye kalkabiliriz. Aynısı dini tartışmalar için de geçerlidir.

Ancak bunu yapmadan önce orada ne için bulunduğumuzu aklımızdan çıkartmamamız gerek. Tanımadığımız kişilerle bu tip tartışmalara girmek, sonu olmayan bir yola girmeye benzer, haklı – haksız olmadığından en sonunda kendinize zarar verdiğinizle kalırsınız. UNUTMAYIN: Google unutmaz!

Herhangi bir tartışmada düşünmeden yazılan uygunsuz sözler, en kritik anda önünüze çıkıverir. Rekabet olan bir sektörde iseniz, rakipleriniz kısa bir Google araması ile yazdığınız her şeyi ortaya çıkartabilir.

Bu durumları baştan engelleyerek ne olursa olsun hiç bir politik, dini vb. tartışmaya girmemeyi seçin.

PAYLAŞIM TARZIMIZ

Hedef kitlenizde değişik görüşlere mensup kişiler olabilir. O yüzden paylaşım tarzı herkesi kapsayacak şekilde olmalı. Samimi, saygılı ve odaklı paylaşımlar hem bizi hem de markamızı orta ve uzun vadede koruyacaktır.

Gereken durumlarda esprili olmak, hatta genelde komik biri olarak tanınmak, popülaritenizi artıracaktır. Yine saygıyı kaybetmeden tabii. Komik olmak da bildiğiniz gibi hassas bir durumdur ve TV’lerden çok aşina olduğumuz gibi, komik olacağız derken edeceğimiz bir kelime bizi bitirebilir.

Tüm bunlar için vereceğim tek tavsiye: Her kelimenizi yazarken iki kere, hatta üç kere düşünmeniz. Sosyal medyada bazı içerikler çok hızlı yayılır, siz bile ne olduğunu anlamadan paylaştığınız bir şey aniden yüzlerce, binlerce kişiye ulaşmış olabilir.

OLUMSUZ DURUMLARDA

Tüm markalar ara sıra hata yapabilir. Yukarıda bahsettiklerim gibi bir durumda kalabiliriz. Yine de kendimizi kurtarmak için bir şansımız olabilir.

Mutlaka ama mutlaka “orada” olmalıyız. Eleştirilere yanıt vermeli, kendimizi daha da büyük bir hataya düşürecek şekilde değil ama gerektiği kadar savunmalı ve gereken açıklamayı mutlaka yapmalıyız.

Özür dilemek her zaman yumuşak bir ortam yaratır. Böyle bir durum varsa özür dilemekten çekinmemeliyiz, bu bizim dürüstlüğümüzü ortaya koyar. Ortadan kaybolmak sorunu iyice çözümsüzlüğe götürür, sonunda yine Google’daki olumsuz yorumlarla hatırlanırsınız.

MUTLAKA YAPMALI: ÖLÇÜM

Pazarlamanın en önemli noktalarından biri de ölçümlerdir. Belli aralıklarda durup nereye gittiğinize bir kez daha bakmak, hedeflerinizi yakalama konusunda nerede olduğunuzu görmek ve yolunuza daha güvenli devam etmek ve sonuca ulaşmak için ölçüm yapmak gerekir.

Sosyal medyada da başarımızı ölçmenin bir kaç kriteri vardır. Tüm bu ölçümler tamamen hedeflere göre belirlenmelidir, yani nasıl bir kitleye hitap ettiğinizi kendiniz seçtiğiniz gibi bu kitleden ne kadar geri dönüş hedeflediğinizi de kendiniz belirleyeceksiniz.

1) TEPKİLER/YORUMLAR

Benim için takipçi sayısından daha önemli bir kriter.

- İlk soru: Yazdıklarıma tepki alıyor muyum? Tepki derken bana ve koyduğum içeriğe yapılan yorumları kast ediyorum. Eğer yazdıklarım üst üste hiç bir tepki almıyorsa, iki ihtimal var: 1) Hedef kitlemin dikkatini çekememişim – bunun için hitap ettiğim kişileri daha iyi tanımam gerek 2) Paylaştığım içerik iyi değil – ilk maddeye pararlel aslında. Hedef kitlemiz – yani bizi takip edenler – doğru kişiler olsa bile, onların dikkatini çekememe ihtimalimiz var. Bunun için biraz daha ilgi çekici (belki de biraz daha sivri) içerikler girebiliriz.

- İkinci soru: Yazdıklarıma istediğim sıklıkta tepki alıyor muyum? Çok hareketli, herkesin her gün bir şeyler paylaştığı bir Facebook sayfası mı hayal ettiniz? O zaman gereken hareketli ortamı yaratmayı başarıp başarmadığınıza bakmanız gerek. Bu tabii ki hemen ilk ayda olmayacaktır. Ancak hedefinizden şaşmaz ve istikrarlı bir şekilde bu konuya eğilirseniz, bir süre sonra istediğiniz yorum/paylaşım sıklığını yakalayabilirsiniz.

Yorum aldıkça bu yorumlara yanıt vermek gerektiğini bir kez daha hatırlatmak isterim. Eğer size yapılan yorumlara yanıt vermezsek, kişiler bir daha yorum yaparken çekingen davranacaklardır.

2) TAKİPÇİ SAYILARI

Bir çok markanın başarı ölçütü takipçi sayısıdır. Gerçekten şu anda en önemli kriter takipçilerin sayısı gibi görünüyor. Ancak zaman içinde bunun değişip, takipçilerin kalitesine dönüşeceğini düşünüyorum. Yüzbinlerce takipçisi olan bazı şirketler şimdiden daha küçük ve odaklı bir kitle istediklerini belirtiyorlar.

Takipçi sayısının çok fazla olması, kontrolün sizden çıkmasını da sağlayabilir. Ne kadar çok kişiyle diyaloğa girerseniz, konunuzun o kadar dağılma riski vardır. Sürekli uygunsuz yorumları silmek sizi yorabilir.

3) SOSYAL MEDYA TAKİBİ

Sizin girdiğiniz içerikler dışında, başkaları da haberiniz olmadan sizin hakkınızda konuşuyor olabilir. Sadece sizin hakkınızda konuşulanları değil, bulunduğunuz sektörle ilgili nelerin konuşulduğunu, beğenildiğini veya eleştirildiğini de görmek isteyebilirsiniz.

Bu durumda sosyal medya takibi gereksinimi ortaya çıkar. Kendi anahtar kelimelerinizi kullanarak bu takibi kendiniz yapabileceğiniz gibi, bu işi profesyonel yapan ve tüm sosyal medyayı anlık olarak takip eden şirketler de bulunmakta. Kişisel siteler için olmasa bile markalar ve şirketlerin mutlaka sosyal medya takibine ihtiyaçlarını olduğunu düşünüyorum. Böylece hem güncel konulardan haberdar olabilir, hem de olumsuz yorumlara kısa süre içinde müdahale etme şansı bulabilirsiniz.

- –

Bunlar dışında kendinize başka ölçümler de belirleyebilirsiniz. Ürün satışı yapıyorsanız, satış rakamlarındaki artışı baz alabilirsiniz ve buna göre yeni stratejiler ve yapılacaklar belirleyebilirsiniz.

Sosyal medya konusunda her gün yeni bir şeyler öğreniyoruz. Ben de daha fazla deneyim kazandıkça, yeni ipuçları edindikçe sizlerle paylaşmaya devam edeceğim.

- –

Not: Bu arada JCI Türkiye’nin 2011 için Sosyal Medya Ulusal Direktörü seçildim. Bu hem benim kendimi daha da geliştimemi sağlayacak, hem de topluluk yönetimi konusunda deneyimimi artıracağım. Gelişmeleri mutlulukla paylaşacağım ☺

Fotoğraf See-ming Lee

Sosyal Medya İşinize Nasıl Bir Katkı Yapar başlıklı ilk yazının devamı olarak işimiz için hangi siteleri nasıl kullanacağız konusunda geçmek istiyorum. Bana danışanlardan ve arkadaşlarımdan en fazla gelen sorulardan biri de nereden ve nasıl başlanacağı oluyor.

Nasıl başlayacağız?

Platformları seçme

XING, LinkedIn, Facebook, Twitter, FriendFeed ve çok daha fazlası… Hangi siteyi nasıl kullanacaksınız? Bu tamamen işinizin türü ve hedef kitlenizin nerede olduğu ile alakalı. İşinizin bir kaç yönü varsa, bu yönleri ağırlıklı olarak kullanacağınız farklı siteler seçebilirsiniz. Aynı şekilde işinize uygun hedef kitle nereyi daha çok kullanıyorsa sizin de ağırlığı o tarafa vermeniz mantıklı. İş konusunda popülarite değil, geri dönüş oranı önemli.

Örnek vermek gerekirse: Elveda Ofis’te hem iş kurma, pazarlama, girişimcilik gibi konular, hem de seyahat ve kişisel gelişim konuları olduğu için şöyle bir dağılım yapıyorum: XING ve LinkedIn gibi siteler iş ağı kurmaya yönelik olduğu için buralarda iş geliştirme, pazarlama ve networking konularında yazmaya özen gösteriyorum. Bu sitelerde ayrıca çeşitli gruplar mevcut olduğundan, daha detaylı olarak eğer seyahat gruplarına üye olursam da buralarda Elveda Ofis’in seyahat yönünü ortaya çıkartıyorum.

Facebook, Twitter ve FriendFeed ise benim için daha samimi ortamlar. Buralarda hem genel konularda fikir alışverişi yapıyorum, hem de blogumun genel tanıtımını. Yine gruplarda konu başlığına uygun şekilde girişler yapıyorum.

Siz de kendinizi ve işinizi en iyi şekilde öne çıkartacağınız siteleri iyice inceleyip, ona göre karar verebilirsiniz. Kısaca şu an en fazla kullandığım siteleri anlatmak gerekirse:

Facebook

Tartışmasız “sosyal ağ” kavramının lideri. Önceleri arkadaşlar ve yakın çevremizle iletişim kurmak için başlamış olsak da, şu an tüm büyük markalar internetteki iletişimlerinde mutlaka Facebook’u kullanıyorlar. Facebook’un işinizi geliştirmek için uygun olduğunu düşünüyorsanız, markanız adına bir sayfa açmanızı öneririm. (Grup açmaktansa sayfa açmanızı tavsiye ederim) Buradan tüm kampanyalarınızı ve haberlerinizi duyurabilir, ayrıca yarışmalar, etkinlikler için kullanabilirsiniz. Bir kaç markanın Facebook sayfalarını aşağıda veriyorum. Bu sayfaları iyice inceleyip, içeriklerine dikkat ederseniz, siz de benzer bir etki yaratabilirsiniz.

http://www.facebook.com/Yemeksepeticom
http://www.facebook.com/NokiaTurkiye
http://www.facebook.com/nikefootballturkiye
http://www.facebook.com/SamsungTurkiye

Önce iyi ve kaliteli içerikler girmeye başlayıp, daha sonra sayfanıza yeni uygulamalar yükleyebilirsiniz.

Dikkat: Bir çok şirkette bu hatayı görüyorum. Firma isminizle yeni bir kullanıcı oluşturmayın. Bunun yerine kendi profilinizle giriş yapıp “yeni bir sayfa” oluşturun ve firma/marka isminizi bu sayfada kullanın. Sayfa oluşturmayıp yeni bir kullanıcı girişi yaptığınız zaman, bu bir “kişi” olarak algılanıyor ve ortaya itici bir sayfa çıkıyor. Örneğin doğum tarihi 09.06.1969 olan, evli ve 2 çocuklu bir marka ☺

Twitter

Yine sitenizde kullandığınız içerikleri, yeni haberlerinizi 140 karakterde duyurabileceğiniz, dünyada en fazla kullanılan “mikro-blogging” sitesi. Türkiye’de kullanımı giderek artıyor, ancak dünyada bizden çok daha yaygın ve aktif olarak kullanılıyor. Dolayısı ile sosyal medyada bulunmak istiyorsanız Twitter’a iyice alışmanızı öneririm.

Twitter’ı kullanma amaçlarımdan biri de sadece paylaşım yapmak değil, kendi alanımda dünyadaki gelişmeleri takip etmek. Bu konuda en fazla verim aldığım yer Twitter. Yurtdışından teknoloji ile ilgili bir çok kişiyi takip ediyorum ve tüm gelişmeleri anlık olarak alabiliyorum.

Diğer sitelere nazaran Twitter bana daha “kişisel” geliyor. Doğrudan marka isminizle yer almaktansa, kendi isminizin yanına markanızı yazmanız birebir iletişim açısından daha kolay kabul görebilir. Girişimci bir kaç kişinin Twitter hesaplarını da örnek olarak paylaşıyorum:

http://twitter.com/SinaAfra
http://twitter.com/fikirbaz
http://twitter.com/ersanozer

Dikkat: İnsan diğer yazılan komik yazılara (tweet diyoruz bir onlara) kapılıp birden kendi özel hayatını paylaşmaya başlayabiliyor. Bu bir noktaya kadar olumlu olsa da ipin ucu kaçınca işinizin tanıtımı ile ilgili sorunlar ortaya çıkabiliyor. Kişisel paylaşımlarda ölçülü olmayı ihmal etmeyin.

XING

Benim için en önemli sosyal ağlardan birisi, hatta tanım olarak XING bir “sosyal iş ağı”. Çok kapsamlı bir platform olduğu için XING’e biraz zaman ayırmanızı öneririm. Burada hem kişisel profilinizi oluşturup çok detaylı bilgilerinizi girebilirsiniz, hem de şirketiniz için ayrı bir sayfa açıp buraya yeni haber ve yazılarınızı girebilirsiniz.

Kişisel profil sayfanız da içerdiği detaylı bilgilerden dolayı özgeçmiş olarak kullanılabiliyor. Ben özgeçmişimi göndermem gereken yerlere veya tecrübelerimden bahsetmek istediğimde XING sayfamın linkini veriyorum. Google arama sonuçlarında da ilk sırada XING sayfanız çıkıyor ve sizi merak edenler ilk olarak profesyonel sayfanızı görüyorlar.

XING, işinizi, sitenizi veya blogunuzu tanıtmak için de büyük bir kitleye bire bir ulaşabileceğiniz platformlardan birisi. İlgilendiğiniz alandaki gruplara üye olarak hem kendiniz detaylı olarak tanıtabiliyorsunuz, hem de diğer üyelerle iletişime geçerek ve etkinliklere katılarak çevrenizi genişletebiliyorsunuz.

Şehre, ülkeye, dile veya sektöre göre istediğiniz gruplara üye olabilirsiniz. İşte benim takip ettiğim en aktif gruplardan bazıları:

Birleşik Arap Emirlikleri – Türkiye Platformu
Türk İş Klübü
İstanbul Grubu
Bilişim/İnternet Grubu

LinkedIn

“Sosyal İş Ağı” olarak kullanılan sitelerden biri. Bu site Türkiye’de çok fazla kullanıcıya hitap etmese de iş anlamında çok iyi fırsatları yakalayabileceğiniz bir yer. Uluslararası anlamda oldukça iyi kullanıldığını söyleyebilirim, bu nedenle çoğu sayfa Türkiye’ye bile ait olsa İngilizce içerikli oluyor.

Yine kişisel bir profil sayfası oluşturuyorsunuz (CV olarak kullanabileceğiniz bir sayfa) ve hedeflediğiniz kitleden kişilerle bağlantı kurmaya başlıyorsunuz.

Burada da bir çok kişiye ve fırsata gruplar yolu ile ulaşabilirsiniz. Benim takip ettiğim gruplardan bazıları:

Marketing Professionals – Turkey Network

Turkish Business Network

Social Media Marketing

FriendFeed

Bu sitenin en büyük özelliği girdiğiniz yazılara anında tepki/yanıt alabilmeniz. Ayrıca birisi sizin yazınıza yorum yaptığında veya yazınızı beğendiğinde, o kişinin bütün bağlantılarının da bunu görebilmesi. Yani girdiğiniz bir içerik hızla binlerce kişiye ulaşabilir.

Aslında buranın kurulma amacı, diğer tüm hesapların bir yerde toplanabilmesiydi. Facebook, Twitter, Flickr ve onlarca diğer hesabı buraya bağlayarak tüm girişlerinizi bir sayfada görebiliyorsunuz, aynı şekilde sizi takip edenler de görebiliyor. Ancak bir olumsuz yanı şu ki, FriendFeed geçen yıl Facebook tarafından satın alındı ve geliştirilmesi durduruldu. Yani kullanımının giderek azalacağı ve en sonunda kapanacağı tahmin ediliyor. Ben dahil burayı geçen yıl çok aktif kullanan kitle artık daha ağırlıklı olarak Twitter’ı kullanmaya başladı. Yine de Türkiye’den hatırı sayılır kullanıcısı var, kendinize ait bir profilinizin olmasının zararı yok.

DİĞER

Bunlar dışında kullanabileceğiniz YouTube gibi video siteleri, Flickr gibi fotoğraf siteleri, FourSquare gibi “geo-tagging” (bulunduğunuz yeri işaretleme) siteleri ve daha bir çok alternatif var. Ben burada en popüler olanları yazdım. Bu konuda ilerledikçe ve diğer kişilerin paylaşımlarını takip ettikçe yeni siteleri kendiniz keşfetmeye başlayacaksınız.

Eğer işinizde reklam filmleri, videolar kullanıyorsanız kendinize bir YouTube sayfası oluşturup videolarınızı buraya yükleyebilir ve takipçiler edinebilirsiniz. Fotoğraflarınız varsa bunları Flickr gibi diğer sosyal ağlarla bağlantılı bir siteye yükleyip ilgililerin bulmasını sağlayabilirsiniz.

Ayrıca tüm bu sosyal siteleri birbirine bağlayıp – veya sadece bir ikisini birbirine bağlayıp – tek bir yerden yaptığınız girişlerin diğer hesaplarınıza otomatik olarak gitmesini sağlayabilirsiniz. Ben bu seçeneği kullanmıyorum, tüm hesaplarımla ayrı ayrı ilgileniyorum. Sadece bloga yazdığım yeni yazılar otomatik olarak Facebook, LinkedIn ve XING sayfalarıma gidiyor, bunun dışındaki tüm paylaşımlarımı kullandığım sayfaya ve hedeflediğim kitleye özel bir hale getirmeye çalışıyorum.

Bu aşamada sorularınızı ve eklerinizi yorumlar kısmına yazarsanız, ilerki yazılarımda değerlendirebilirim.

Fotoğraf birgerking

İşinizi geliştirmede en büyük desteklerinizden biri artık internet, bunu biliyorsunuz. Blog yazmak, sosyal medya gibi kavramlar herkesin hayatında. Ancak bu konularda kafalardaki soru işaretleri çok fazla. Bir çok blog yazarı sosyal medya ile ilgili yazılar yazıyor. Ben de kendi tecrübelerimden yola çıkarak böyle bir rehber oluşturayım ve blogda sürekli dursun istiyorum.

Not: Görsel sizi korkutmasın, sadece sembolik olarak koydum, yoksa hayatımda böyle bir tablo yapmış değilim ☺

Bu yazıyı neden yazıyorum?

Elveda Ofis haricinde destek verdiğim bir kaç tane blog ve blog yazarı var. Bu yazarlardan biri de Defne Ongun Müminoğlu. Blogu Sıfır Kilometre Bızdıklar’da anne ve çocukların günlük komik maceralarını anlatıyor. Blogun içeriği oldukça dolu, yazılar su gibi okunuyor, bu açıdan çok başarılı.

Defne ile en son konuşmamızda kendisini sosyal medya ile tanıştırmak ve blogunun tanıtımında nasıl kullanacağını anlatmak istediğimi söylemiştim. Sonradan da “Anlatacaklarımı Elveda Ofis’e neden yazmıyorum?” diye düşündüm. Böylece internet ve sosyal medya pazarlama konusunda kafası karışanlar veya bir yerden başlamak isteyenler için de bir kaynak yaratabileceğimi umuyorum.

İŞİNİZİ pazarlarken, sosyal medya SİZE nasıl yardım edecek?

On yıldır pazarlama iletişimi alanında çalışan biri olarak sosyal medya ile tanışmam üç yılı geçmiştir. Zaten sosyal medya kavramı da bu aralıkta oluştu, daha fazla bir geçmişi yok. Bu nedenle aynı zamanda “yeni medya” olarak da anılıyor. O zamanlar şirkette çalışırken diğer işlerin arasına sosyal medyayı sıkıştırmak, verimliliğini ispatlamak oldukça zordu. Hele bir de bir takım siteler “yasaklı” iken!

Şu anda da bir çok yerden sosyal medyanın bir eğlence ortamı olarak göründüğü açık. Ancak bu yazıyı, kendi işinizi yaptığınızı varsayarak yazıyorum. Henüz bu durumda değilseniz ve planlama aşamasındaysanız bile, şimdiden kendinizi göstermeniz ileride işinize yarayacaktır.

Diyelim işinizi kurdunuz, hedeflerinizi belirlediniz, genel stratejiniz ve pazarlama planınız yerinde. Web sitenizi de ayrıntılı olarak planladınız veya tamamlayıp yayına açtınız. Ne sattığınızı, kime sattığınızı biliyorsunuz, markanızın dış görünüşünü oluşturdunuz. Sıra geldi işinizi gerçek anlamda pazarlamaya ve müşteri bulmaya…

İşte “sosyal medya pazarlama” dediğimiz hadise de büyük pazarlama planınızın bir parçası olacak.

Şunu hemen söyleyeyim: Pazarlama bir kere yapıp bitirilecek bir şey değil. Pazarlama faaliyetlerine başladığınız gün veya hafta sonucunu alabileceğiniz bir şey de değil. Pazarlama, sürekli devam eden, ince ince işleyeceğiniz, aslında işinizin geleceğini belirleyecek ve satışları etkileyecek en önemli konu.

Sosyal medya araçları, özellikle de bu sürekliliği gerektiren araçlar. Bence başlamadan önce bilmeniz gereken en önemli madde bu. Pazarlama planındaki yerine bakarsak, daha iyi anlaşılabilir:

Pazarlama planınızın temel başlıkları şöyle OLABİLİR:

1. Offline – Geleneksel
   a) Reklam çalışmaları – Gazete, dergi, TV
   b) Halka ilişkiler /PR çalışmaları – Basın ilişkileri, röportajlar, etkinlikler
2. Online – İnternet
   a) Reklam çalışmaları – Web siteleri, adwords vb.
   b) Sosyal Medya – Sosyal Ağlar

Demek istiyorum ki sosyal medya işin sadece bir parçası. Planınızdaki tüm maddelerin birbirini desteklemesi şart. Mesela Elveda Ofis’in okuyucularının bir çoğu siteyi ilk gazetede görmüştür. Aynı şekilde sıfır kilometre bızdıklar da gazete ve çeşitli dergilerde çıktı ve yeni okuyucular kazandı.

Başarı KRİTERİ NEDİR?

Belki görmüşsünüzdür, sosyal medyada “takipçi/follower”, “beğen/like”, “yorum yap/comment”, “paylaş/share” gibi bir takım kelimeler var. İşinizin özelliğine göre bunların çokluğu ve/veya niteliği sizin sosyal medyadaki başarınızı gösteriyor. Başarı derken, satışlarını çokluğundan değil, diğer insanların sizi nasıl gördüklerinden bahsediyorum. Az ama öz takipçiniz de olabilir, bu tamamen sizin belirlemiş olduğunuz strateji ile ilgili.

Ancak şu anda en fazla bakılan kriter takipçi sayısı gibi görünüyor. Bu yavaş yavaş değişmeya başladı diyebiliriz aslında çünkü niş alanlar arttıkça takipçi sayısının değil, niteliğinin önemli olduğu ortaya çıkmaya başlıyor. Asıl olarak şunu diyebiliriz: Oluşturduğunuz network (iletişim ağı) ne kadar işinize yarıyorsa, size ne kadar hızlı geri dönüş ve destek veriyorsa, o kadar başarılısınız demektir.

İnternetin verimli kullanımı konusunda Avrupa bizden oldukça ileride olduğundan, kendinizi onlarla karşılaştırmamanızı tavsiye ederim. Herhangi bir Avrupalının twitterda 2.000 takipçisi olabilir ve bu onlar için normal bir sayıdır. Ancak Türkiye’de 500 takipçisi olanlar da gayet iyi durumda sayılıyor. O yüzden sayılar kafanızı karıştırmasın, siz aldığınız tepkilere odaklanın. Gazetelerde yer alan ve yüzbinlerce takipçisi olan twitter ünlülerini kendinize rakip almayın, siz ilk aşamada sadece hedef kitlenize ulaşsanız yeter ☺

Dediğim gibi bir anda binlerce takipçiniz olmayacak, ama siz istikrarlı bir şekilde “var olmayı” başarırsanız ve odaklı bir şekilde yazmaya devam ederseniz sizi farkedenlerin sayısı her gün artacak.

Arada yılbaşı özel yazısı gelecek, onu da unutmadım ☺

Fotoğraf Stuck In Customs

Dün 1. Bölümünü yayınladığım rehbere devam:

Ortak Bulmak

Bir çok ortaklığın başlama nedeni bir kişinin fikir, beceri, tecrübe veya fırsat sahibi olup, diğerinin parasının olmasıdır.

Bir ortak bulmak için şu anda çok kullanılan sosyal ağlardan faydalanabilirsiniz (XING, LinkedIn, businesspartners.com, EntrepreneurConnect gibi.)

Ortaklığınızın da değişik şekilleri olabilir: Ortağınız olacak kişi belki günlük işlerin içinde yer almak ister, veya sadece aylık kardan payını almak. %50 – 50 ortak olmak isteyebilir, veya isminin hiç bir yerde geçmesini istemez ve sessiz ortak olarak kalabilir. Öncelik onun istediğini almasında olabilir; o istediğini aldıktan sonra siz kalanı alabilirsiniz. Bütün bunlara beraber karar vereceksiniz.

İŞİNİZİ KOLAYLAŞTIRACAK KONULAR

Incubators – KULUÇKA MERKEZLERİ

Kuluçka merkezleri (incubators) , kısaca küçük girişimcilerin işlerini başlatıp belli bir seviyeye gelene kadar kiraladıkları, üniversiteler ve devlet tarafından da desteklenen ortak kullanılan alanlardır. Buralar bir çok yeni girişimci için avantajlıdır.

- Kiralar normal ofislere göre çok uygundur. Bir çok şey ortak kullanıldığı için sadece kişi başı ödeme yaparsınız.

- Yönetim desteği verilir.

- Hukuki konularda destek alabilirsiniz.

- İş planlama konularında hizmet alabilirsiniz.

- Finansal konularda destek alabilirsiniz.

- Diğer iş kuranlarla bir arada olduğunuz için bağlantı ağınızı güçlendirirsiniz.

Özlem’in notu: Türkiye’de kuluçka merkezlerinden sadece bir kaç adet var, onlar da genelde tekno parkların içinde bulunuyor. Tekno parklar da devlet destekli alanlar oldukları için, eğer işiniz bilişimle ilgiliyse, bu seçeneği araştırabilirsiniz. Yurtdışında “alternatif ofis” veya “co-working” denen ortak kullanımlı özel alanların da artması iyi olurdu. Bu da yeni bir yatırım alanı olabilir, benden ipucu ☺

KREDİ ALIRKEN

Eğer son seçenek olarak banka kredisi almaya karar verdiyseniz, şu noktalara dikkat edin:

- İhtiyacınız olandan daha fazla para talebinde bulunun. Genelde bankalar istenenden daha az kredi miktarını onaylamaya meyillidir. Eğer pazarlık sonucu miktarı aşağı çekerlerse, yine siz istediğiniz paraya kavuşursunuz. Eğer pazarlıksız onay verirlerse de, biraz fazla paranız olur, bu da kimseye zarar vermez.

- Şahıs olarak kendiniz için değil, şirketiniz için kredi alın. Bu noktaya çok dikkat edin. Şahıs olarak borç altına girmekten kaçının. Limited şirketiniz varsa, şirketiniz için kredi alın.

- Bankalarla her zaman ama her zaman pazarlık edilebilir. Alabileceğiniz en düşük faiz oranı için sıkı pazarlık yapın.

- Aynı şekilde ödeyebileceğiniz en uzun vade için de pazarlık yapmayı ihmal etmeyin.

EĞİTİM

İş yapacağınız alanda illa ki üniversite bitirmiş olmanız gerekmez. Temel bir eğitim alarak kendinizi geliştirebilirsiniz.

Hatta şu anda internet üzerinden bile binlerce kaynağa erişip, yapacağınız iş hakkında en gerekli bilgileri ve tecrübeli kişilerin görüşlerini okuyabilirsiniz.

Entrepreneur, Inc. gibi dergiler ve CNNMoney.cm, BNET gibi siteler uzmanlar tarafından yazılmış yazılarla doludur. (Türkiye için Para, Capital, Businessweek gibi dergileri okuyabilirsiniz.)

TEKNOLOJİ VE ARAÇLAR

Verimlilik

Her türlü iş için mutlaka bilgisayar gerekir. Bunun için ofis programlarını almanız gerekir. Kaynağınızın bir kısmını lisanslı programlar için ayırmalısınız. Alternatif olarak Open Office ve diğer açık kaynaklı yazılımlar kullanabilirsiniz.

Muhasebe

İnternet üzerinde bütçeleme yapabileceğiniz ve finansal durumunuzu takip edebileceğiniz bir çok site var. Bunlardan bazıları çok cüzi miktarda ücret isteyebilir, bazıları ise ücretsiz araçlar sunar. Kendinize en uygununu bulmak için bir kaç tanesini denemekten zarar gelmez. Quickbooks.com, Freshbooks.com gibi siteleri inceleyebilirsiniz.

İletişim

En önemli gider kaleminiz belki de telefon ve diğer iletişim kanalları olacaktır. Bu tip harcamaları da Skype, Msn, Gtalk gibi ücretsiz programlar kullanarak en aza indirebilirsiniz. Faks için bile MyFax gibi hizmetleri kullanabilirsiniz.

Ortak Çalışma

Eğer iş bağlantılarınız ile üzerinde aynı anda çalışmanızı gerektirecek durumlar varsa, yine buna uygun programları kullanarak toplantı ve yol maliyetlerini sıfıra indirebilirsiniz. Microsoft’un SharePoint Workspace gibi programları 159 dolar gibi rakamlarla mevcut. Ücretsiz isterseniz de Google Wave uygun olabilirdi, ancak geliştirilmesi durduruldu. Bunun yerine yine de Google’ın diğer araçlarını ücretsiz olarak kullanabilirsiniz (Doc, Sites vb.)

Yeşile Önem Verin

Yaptığınız işte ne kadar çevreci düşünürseniz, maliyetleriniz de o oranda azalacaktır. Genel inancın aksine çevreye duyarlı olmak maliyetleri artırmaz, azaltır.

Örneğin, kırtasiye masraflarını azaltmak için yazıcı kullanmayabilirsiniz. Artık tüm belgeler bilgisayarda durabiliyor. Kalem, silgi gibi malzemeler de giderek daha az kullanılmaya başlandı.

Enerji tasarruflu ampul ve elektronik cihazlar kullanmak, toplantı yerine telekonferans yapmak, bir yazılım satın aldığınızda CD gönderilmesini istemek yerine internetten indirmeyi tercih etmek gibi seçenekleri gözden geçirebilirsiniz.

Viral Pazarlama

Artık herkes, müşterileriniz de dahil, sosyal ağları kullanıyor. Reklam yapmak için Facebook ve YouTube gibi siteleri kullanabilir, insanların sizin hakkınıda konuşmalarını sağlayabilirsiniz. Biraz yaratıcı olmak şart tabii.

BAZI GİRİŞİMCİLİK FİKİRLERİ

Aşağıda kısıtlı sermaye ile yapılabilecek bazı fikirler var. Bir kısmı çok bilindik fikirler, bir kısmı ise sizin için yeni olabilir:

Emlakçılık – Başlangıçta ofise bile gerek olmayabilir. Sadece satılık ve kiralık evleri takip etmek gerekli.

E-bay satışı (Türkiye’de gittigidiyor.com) – Kullanmadığınız eşyalarla başlayabilir, daha sonra kendi ürettiğiniz şeyleri satmaya başlayabilirsiniz.

Sanal asistanlık hizmetleri – İhtiyacı olanlar için belli konularda asistanlık yapabilirsiniz. Uçak bileti araştırması, satın almalar vs. de yapılabilir.

Eğitmenlik – Uzmanı olduğunuz bir konuda öğrencilere özel ders vermeye başlayabilirsiniz. Bunun için bilgilerinizi tazelemenin dışında bir şey gerekmez, yani sıfır sermaye ile yapılabilir. (Ayrıca internet üzerinden de çok rahat yapılabilecek bir iş.)

Kişisel Hizmetler – Moda danışmanlığı, alışveriş asistanı gibi kişiye özel bir hizmet verebilirsiniz.

Masaüstü Yayıncılık – Tasarımla ilgiliyseniz, eğitiminizi artırarak broşür, katalog tasarımları yapmaya başlayabilirsiniz.

Bakıcılık – Bebek veya evcil hayvan bakıcılığına başlamak için sermayeye de pek gerek yok. (Özlem’in notu: Lüks semtlerde profesyonel köpek gezdiriciliği Türkiye için çok yeni bir iş kolu. Yapanlar bayağı iyi paralar kazanıyor. Bu da benden başka bir iş ipucu )

Web tasarımı – Yine eğitim alarak yapabileceğiniz bir iş.

Forex – Kurlardaki değişim ile para kazanmanın bir yolu. Çok çok riskli. Eğer bu riski göze alabiliyorsanız ve tecrübeliyseniz bu işe girmeniz gerekir.

Bayağı uzun bir yazı oldu. Ama izlenecek yol açısından fikir verdiğinden eminim. Daha detaylı da yazılmıyor, çünkü hepimizin yapmak istediği şeyler ve becerileri farklı. Artık yaratıcılığınızı kullanıp az sermaye ile başarılı olmak size kalmış.

Sorularınız olursa lütfen yorumlar kısmına yazın.

İş ve pazarlama planı hazırlama konusunda benden yardım alabileceğinizi de belirtmek isterim. Destek sayfasından detaylara ulaşabilirsiniz.

Bir sonraki yazıda gerçek bir girişimcilik hikayesini yazacağım. Silk & Cashmere markasının kurucusu Ayşem Zamanpur’un hikayesi çok güzel ve ilham verici.

Fotoğraf * etoile

Son bir haftadır yurtdışında olduğumdan yazıları yayınlamadan biriktirmek durumunda kaldım. Gitmeden önce iki faydalı etkinliğe katıldım.

İlk etkinlik, JCI Antalya şubesinin düzenlediği “Kısıtlı Sermaye İle Girişimcilik”, orjinal adıyla “Shoestring Entrepreneur” adlı eğitim toplantısıydı. Bizim ve siz okuyucuların da büyük sermayeleri olmadığına göre ve hepimiz kısıtlı paralarla kendimize iş yaratmaya çalıştığımızdan, toplantıyı duyar duymaz “İşte tam Elveda Ofis’lik bir konu!” dedim. Yazıda verilen örneklerin hepsi internet üzerinden yapılacak işler değil, ancak girişimcilik ruhunu anlattıkları için oldukları gibi bırakıyorum.

Konuşmacı JCI Suriye’nin resmi eğitmenlerinden Dr. Nashwan Al Othman idi. Konuyla ilgili anlatımın yanı sıra biraz beyin fırtınası da yaptırdı bize.

İşte Nashwan’ın anlattıkları. Aralarda benim yorumlarım da var her zamanki gibi:

GİRİŞ:

Kısıtlı ve hiçe yakın bir sermaye ile işe başlamak ideal bir seçim olmasa da, içinizde girişimcilik ruhu varsa, istediğiniz işi gerçekleştirmek için ne gerekiyorsa yaparsınız. Bir çok yeni kurulan şirket, sahibinin arzu ettiğinden daha küçük bir sermaye ile yola çıkar, ancak bu şekilde de işler yürür ve şirket bir süre sonra büyümeye başlar.

Örneğin elinizde sadece bir kelime var: Laptop. Bununla nasıl bir girişimcilik fikri oluşturabilirsiniz? Tasarım hakkında bir şeyler biliyorsanız, laptoplara güzel desenli kılıflar üretip satabilirsiniz mesela. Önce tasarım bilginizi ve becerinizi geliştirirsiniz – unutmayın sermayeniz küçük de olsa en önemli kısmı eğitime yaptığınız harcamalardır. Daha sonra evinizde laptop kılıf veya skinleri yapıp, yakın çevrenizden başlayarak bunları satabilirsiniz. Daha sonra mağazalarla anlaşıp işinizi büyütebilirsiniz.

Veya daha değişik bir şey: Çatal-bıçak. Bunlarla yapılacak bir iş geliyor mu aklınıza? Çatal – bıçak satmak yerine, daha yaratıcı olarak, mesela gümüş çatal-bıçak takımlarını temizleme işi yapabilirsiniz. Yine bununla ilgili eğitimi aldıktan sonra, lüks semtlerdeki evlerden başlayabilirsiniz. Bir iki iş almanız, isminizin duyulması için yeterli olabilir. Bu fikri nasıl buldunuz?

BAŞARMAK MÜMKÜN

Kısıtı sermaye ile işe başlamak mümkün, fakat kolay değil. Başarılı bir başlangıç yapmak için 3 temel koşul var:

1) Doğru hareketlerle ilerlemek

2) Başkalarının parasını kullanmak

3) Tutumlu olmak

1) DOĞRU HAREKETLERLE İLERLEMEK

Bir çok yeni şirketin sermayesi ideal seviyede olmasa da, kısıtlı sermaye (shoestring) başka bir tür girişimdir. Kısıtlı sermaye ile başlamak demek, ideal seviyenin de ötesinde çok küçük bir paranın olması veya hiç sermayenin olmaması demektir. Yani gerçekten sıfırdan başlamaktır.

Ancak bu sizi korkutmasın, bunu bir çok kişi başardığı gibi, siz de başarabilirsiniz. Sadece nelerle karşılaşacağınızı iyi bilmeniz gerekir. Önünüze çıkcak engelleri bilirseniz, işinizi doğru bir şekilde yapmaya başlayabilirsiniz.

Bu konuda izlenecek 5 yol vardır:

1- Küçük başlangıçlar yapmak:

Şu anki büyük servetler de küçük başlangıçlar sayesinde elde edilmiştir.

Posta alma ve gönderme şirketi olan Lillian Vernon, şu an multimilyoner olan şirketini, evindeki mutfak masasını ilk ofisi olarak kullanarak ve sadece 2.000 dolar ile kurmuştu.

Çocuk hamuru markası olan Silly Putty’nin sahibi Peter Hodgson ise gereken yapıştırıcıyı almak için 137 dolar borç almıştı.

Starting on a Shoestring (John Wiley & Sons, 4th ed., 2002) kitabının yazarı Arnold Goldstein ise, içinde yaklaşık 100.000 dolarlık ürün bulunan ilk perakende indirim mağazasını, sadece 2.600 dolar harcayarak açmıştı.

Kısacası, başarmak için mutlaka bir yol vardır. Eğer başkaları yapıyorsa, siz de yapabilirsiniz.

2- Kötü borca karşılık iyi borç

İyi borç ile kötü borç arasındaki farkı biliyor musunuz? Eğer işe başlamak veya işinizi büyütmek için yeterli paranız yoksa, borç almak durumunda kalırsınız.

Ancak tüm borçlar kötü değildir.

Kötü borçlar yönetilemez. Ödeyemediğiniz kredi kartı borcunuz kötü bir borçtur.

Borçlarınızın sizi hayatta ileri doğru götürmesi gerekir – iş kurmak, ev almak, üniversiteye gitmek gibi. Bu tip borçlar iyi borçlardır.

İdeal olmasa da daha sonradan ödemek üzere iş kurmak için aldığınız kredi de iyi borçlara örnektir.

3- Pazara hitap etmek

Her başarılı iş, pazardaki bir ihtiyaca yanıt verir. Girişim fikriniz ne olursa olsun, çok iyi bir fikir olması gerekir.

Kısıtlı sermayesi olan girişimcilerin ikinci bir şansı nadiren olur. Aile ve arkadaşlarınızı hayalinizdeki işe destek vermelerine sadece bir kez ikna edebilirsiniz.

En iyi fikrinize yatırım yapın, yani ticari anlamda en iyi geliri getirecek olanına.

4- Yaratıcılık

Kısıtlı bir sermaye ile yaratıcı olmak zorunludur. Doğaçlama yapmak, eldekiyle idare etmek, bazen hokkabazlık yapmak, bir borcu ödemek için başkasından ödünç almak gibi şeyler kısıtlı bir bütçeyle işe başlayanlar için gereklidir.

İşinizde yardıma ihtiyacınız varsa, bir öğrenciden isteyin. Bazıları iş öğrenmek için gönüllü bile çalışabilir. Yoksa çok az bir ücret bile öğrenciyi mutlu edecektir.

Bazı programları öğrenip, başlangıçta kendi web sitenizi kendiniz yapabilirsiniz.

Parasız yardım istemekten çekinmeyin. Bir işte uzman arkadaşlarınız varsa, ufak tefek açıklarınızı kapatabilirler. İleride siz de onlar için bazı jestler yapabilirsiniz.

Bu işi başarmak için yüksek enerjiye ve yaratıcılığa sahip olmalısınız.

5- İnanç

Nortwestern Üniversitesi’nin başarılı olmuş kısıtlı sermaye girişimcileri arasında yaptığı bir araştırmada; bir çoğunun daha önceden başka iş sahibi olmadığı, çok az işletme bilgisine sahip oldukları ve yeterli paraya sahip olmasalar da işlerini kurdukları ortaya çıkmış.

Asıl olarak, korksalar da o işi yapmaları gerektiğinin farkındalarmış. Sizin de aynı güvene sahip olmanız gerekli.

Başarılı olmak için dışarıya çıkmanız, para bulmaya çalışmanız, satış yapmanız ve güvenli bir duruş sergilemeniz şart.

Eğer korkuyorsanız ve emin değilseniz, hemen durun ve vazgeçin. Emin olmadığınız bir işte devam etmeyin.

2) BAŞKALARININ PARASINI KULLANMAK

Kısıtlı sermaye ile başlangıç yapmanın iki türü vardır:

- İlki hiç borç para almadan iş kurmaktır. Genel olarak bu tip işler evde part-time olarak başlayıp zaman içinde büyüyen işlerdir. Bu tip işlerle başlanabilir, ancak hata yapma payı çok küçük olduğundan, ileride çok başarı olma olasılığı azdır.

- İkinci türde ise kendi parasını kullanmadan işe başlamak zorunda olan, varolan işini büyütmek isteyen ancak yeterli kaynağa sahip olmayan girişimciler bulunur. Bu tür girişimciler başka birilerinin parasını kullanmak zorunda kalırlar. Burada zorluk tabii ki o başka insanı bulmaktadır.

Unutmayın ki yatırımcılar için hem risk, hem de umut vaad ediyorsunuz. Riskli olan taraf, parayı almanız ve daha önce hiç denenmemiş bir işte kaybetmeniz. Umut vaad eden taraf ise, parayı almanız ve o kişileri de zengin etmeniz. Size düşen en büyük görev, ikinci durumun gerçekleşmesinin birinci durumdan daha muhtemel olduğunu ispatlamak.

Yatırımcı Bulmak

İstediğiniz parayı bulmanın da iki adımı var:

- İlki sağlam bir iş planınızın olması. Kimse sadece fikrin kendisine yatırım yapmak istemez. Ettiğiniz güzel lafları destekleyecek sayılara ihtiyacınız olacak.

Özlem’in notu: Bu nokta tam da benim bir çok yazıda üstüne basa basa belirttiklerimi doğruluyor. Herhangi bir işte önünüzü görmeniz ve destek almanız için çok basit de olsa, bir iş planına ihtiyacınız var.

Amaçlarınızı, hedeflerinizi, olabilecek riskleri ve bunlardan kurtulmanın yollarını da içeren gerçekçi bir iş planı, yatırımcılarınızı etkileyecek en büyük araçtır.

- İkinci adım ise dışarı çıkıp, kapıları çalmaya başlamak.

Muhtemelen istediğiniz parayı bulana kadar bir çok kişiyle konuşacaksınız. Önce arkadaşlarınızdan, ailenizden, iş yaptığınız kişilerden ve önceki iş arkadaşlarınızdan başlayın. Bu insanların çoğu, işinize sizin de yatırım yapmış olduğunuzu görmek isteyecektir. Yani finansal olarak siz almak istemediğiniz bir riski onlar neden alsın ki?

Eğer işe koyacak hiç paranız yoksa, bunu açıkça söyleyebilmeniz gerekir.

Sizin yatırımınızın harcayacağınız zaman, enerji ve uzmanlık olduğunu ve bunların da çok değerli olduklarını anlatın.

Eğer az da olsa yatıracak paranız varsa yatırın. Çok az bir miktar bile insanları etkileyebilir. Herkesin artık tanıdığı bilgi oyunu Trivial Pursuit’in yaratıcıları Chris Haney ve Scott Abbott, işlerini kurmak için gereken 2000 doları bir araya getirmek için 100’den fazla kişiyle konuşup, 32’sini ikna etmişlerdi.

İsteğiniz hemen olmuyorsa ümitsizliğe kapılmamaya çalışın.

- Devamı yarın –